Türkiye’nin bir dönem en gözde ulaşım aracı olan faytonlar, usta yetişmemesi nedeniyle yok olma riskiyle karşı karşıya. Bu tarihi zanaatı sürdüren az sayıda usta, geleceğin kaybolmasını engellemeye çalışıyor. İzmir, Akhisar ve Büyükada’daki son atölyeler kapanma tehlikesi yaşıyor.
Fayton üretimi halk arasında basit bir marangozluk işi olarak bilinse de aslında yüksek mühendislik bilgisi barındırıyor. Gövdede darbe emici dişbudak ağacı, tekerlek parmaklarında yüksek dirence sahip gürgen kullanılıyor. Tekerleklerin kamber açısı ve elde dövülen çelik makaslar, yol güvenliğini artırıyor. Su geçirmeyen özel deri mekanizmalar ise açılır tavanların atası olarak kabul ediliyor.
Baba mesleğini yaşatıyor
At arabacılığı ve atçılık mesleğini babasından devralan Cem Kara Osman, faytonların sadece ulaşım aracı olmadığını, kültürün bir parçası olduğunu söylüyor. Osman, araçları yalnızca düğün, sünnet ve özel organizasyonlarda kullandıklarını belirterek, atların doğalarına uygun şekilde değerlendirildiğini vurguluyor. Nal seslerinin insanı stresten uzaklaştırıp ruhsal rahatlama sağladığını ifade ediyor.
Usta eksikliği üretimi durma noktasına getirdi
Fayton yapımında ahşap için profesyonel marangozluk, demir aksam için sıcak demir dövme ustalığı şart. Ancak Türkiye genelinde bu işi yapabilecek ustaların sayısı sınırlı. Afyon ve Akhisar’daki ustalar bir elin parmaklarını geçmiyor. Yeni nesil bu mesleğe ilgi göstermiyor ve çırak yetişmediği için üretim durma noktasına geldi.
Tarihi faytonlar gün yüzüne çıkıyor
Cem Kara Osman, eline geçen yüz yılı aşkın bir Paris faytonunu restore ettiğini aktarıyor. Dingil aksamında Paris ve Londra damgaları bulunan fayton, önce İzmir’de kullanılmış, ardından İstanbul ve Büyükada’ya taşınmış. Osman, tarihi aracın İzmir faytonu olarak bilinen körüklü model olduğunu ve yakın zamanda tamamen revize edeceğini belirtiyor.
Kültürel miras kaybolma tehlikesi altında
Faytonlar, insanlık tarihinin her döneminde önemli ulaşım aracı olarak kullanıldı. Günümüzde motorlu taşıtlara geçişle birlikte bu tarihi zanaat kaybolma riskiyle karşı karşıya. Uzmanlar, mesleğin yaşatılması için acil usta ve çırak yetiştirme programlarının başlatılması gerektiğini vurguluyor.