Bir kişi neden tutuklanır? Daha doğrusu, hangi durumlarda tutuklanmamalıdır? Ceza yargılamasında bu sorulara verilecek cevaplar, yalnızca bireysel özgürlüklerin değil, hukuk devletinin sınırları hakkında da bilgi sağlar.
Türkiye’de ceza yargılamalarında verilen tutuklama kararları davaların esası kadar tartışma konusu olabiliyor. Halbuki, tutuklama bir ceza değil; istisnai, geçici ve belirli kriterlere göre başvurulan bir koruma tedbiridir. Bu tedbirin uygulanma biçimi “hukuk devleti” olma iddiasının en kritik sınavlarından biri olarak değerlendirilebilir.
Eski İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı Tunç Soyer hakkında yürütülen süreçte de benzer bir tablo ortaya çıkmış durumda. Soyer’in, zimmet soruşturması kapsamında tutuklu bulunması, dikkatlerin davanın içeriğinden ziyade, tutuklama tedbirinin sınırları üzerine odaklanmasına yol açmakta.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’na göre bir kişinin tutuklanabilmesi için yalnızca suç isnadı yeterli değildir. Kuvvetli suç şüphesini gösteren somut olguların yanında, kaçma ya da delilleri karartma riskinin varlığı ve tüm bunların ölçülülük ilkesiyle uyumlu olması gerekir. Bu şartlar birlikte değerlendirilmeden verilen tutuklama kararlarının hukuki tartışmalara yol açması tabiidir.
Zimmet gibi ağır isnatların söz konusu olduğu soruşturmalarda dahi, tutuklama otomatik bir gereklilik değildir. Özellikle kamuoyunda tanınan, sabit ikameti bulunan ve soruşturma kapsamındaki belgelere fiilen erişim imkânı sınırlı olan kişiler bakımından, tutuklama nedenlerinin varlığı dikkatle değerlendirilmelidir. Ceza muhakemesi öğretisinde bu tür durumlarda adli kontrol tedbirlerinin önceliği sıklıkla vurgulanır.
Soyer’in avukatları kamuoyuna yansıyan açıklamalarında tutuklama tedbirinin gerekliliğinin hukuki çerçevede ele alınmasına yönelik taleplerini dile getirirken, ailesi de sürecin kendileri açısından doğurduğu ağır insani sonuçları dile getirmekte
Burada hukuk öğretisi çerçevesinde sorulması gereken soru şudur: Zimmet soruşturması kapsamında yürütülen bu süreçte, tutuklama kararı yargılama süreci açısından hangi somut ve zorunlu ihtiyacı karşılamaktadır? Dosyanın niteliği, isnadın ağırlığı ya da kamuoyundaki yansıması, tek başına tutuklama gerekçesi olabilir mi?
Bu sorular sadece bir kişi için sorulacak sorular değil. Aynı hukuk düzeni içinde, benzer ya da daha ağır iddiaların bulunduğu dosyalarda tutuksuz yargılama tercih edilirken, bazı durumlarda tutuklamanın ilk başvurulan tedbir hâline gelmesi, ister istemez ölçülülük ve eşitlik tartışmasını gündeme getirmekte.
Anayasa Mahkemesi’nin bireysel başvuru kararlarında da sıklıkla vurgulandığı üzere, tutuklama tedbiri istisnai olup ancak somut ve zorunlu gerekçelere dayanmalıdır. Kişi özgürlüğünü sınırlayan bu tür müdahalelerin, ölçülülük ilkesine uygun olması hukuk devleti açısından temel bir gerekliliktir.
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da tutuklama tedbirinin istisnai niteliği vurgulanmakta; bu tedbirin ancak somut olgularla desteklenen kuvvetli şüphe ve açık tutuklama nedenlerinin varlığı hâlinde uygulanabileceği ifade edilmektedir. Aksi yöndeki uygulamaların, kişi özgürlüğü bakımından ölçülülük ilkesini zedeleyebileceği belirtilmektedir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 5. maddesi de tutuklamayı ancak "istisnai ve son çare" olarak kabul eden sıkı bir çerçeve sunar. Bir kişinin tutuklanabilmesi için sadece suç işlediğine dair "makul şüphe" bulunması yetmez; aynı zamanda kaçma, delilleri karartma veya yeniden suç işleme gibi somut ve güncel risklerin varlığı ispatlanmalıdır. Mahkeme, tutukluluk kararlarının her davanın kendine has koşulları dikkate alınarak kişiselleştirilmiş gerekçelerle sunulmasını şart koşar.
Elbette, zimmet soruşturmasının esası ve isnat edilen fiiller hakkında nihai değerlendirmeyi yapacak olan merci, bağımsız ve tarafsız mahkemelerdir. Bu yazının amacı da bu sürece dair bir hüküm vermek değil; genel olarak tutuklama tedbirinin kime yönelik olursa olsun hukuki çerçevesi içinde tartışılmasına katkı sağlamaktır. Çünkü hukuk kişilere göre değil; kurallara göre işlediği ölçüde topluma fayda, güven ve huzur getirir.